عقد هبه یکی از عقود تملیکی رایج در حقوق ایران می باشد که ریشه در فقه اسلامی دارد و هدف آن انتقال مجانی مال از بخشنده به گیردنده است. این عمل در فرهنگ عامه با عنوان “هدیه” شناخته می‌شود اما زمانی که در قالب یک عقد حقوقی انجام شود شرایط و قواعد خاص خود را دارد .

با وجود سادگی ظاهری این عقد در عمل با چالش‌های حقوقی و تفسیری متعددی مواجه است بحث قبض مال موهوبه، حق رجوع و آثار آن که در این مقاله ابعاد مختلف هبه بر اساس قانون مدنی، رویه قضایی را بررسی می‌کنیم.

هبه چیست؟

طبق ماده ۷۹۵ قانون مدنی: "هبه عقدی است که به موجب آن، یک نفر مالی را مجاناً به دیگری تملیک می‌کند"

ارکان عقد هبه چیست؟

ارکان عقد هبه عبارت است از:

واهب: شخصی است که مالی را به طور رایگان به شخصی می بخشد.

متّهب: عبارت است از کسی که به موجب عقد هبه مالی را به دست می آورد.

عین موهوبه: عبارت است از مالی که به موجب عقد هبه به مالکیت دیگری در می آید.

الزامات و شرایط اساسی برای انعقاد قانونی عقد هبه

* اهلیت طرفین: واهب و متهب باید اهلیت قانونی داشته باشند.

* قبض متهب: انتقال مالکیت در هبه زمانی کامل می‌شود که متهب مال را قبض کند.

"هبه واقع نمی‌شود مگر با قبض متهب." (ماده ۷۹۸)

((بنابراین، صرف توافق واهب و متهب کافی نیست؛ باید مال به طور واقعی (نه نمادین) تحویل شود.

همچنین قبض باید با اذن واهب صورت گیرد و اگر مال قبلاً در تصرف متهب باشد، نیاز به قبض مجدد نیست.

در مواردی که مال غیرمنقول باشد، قبض از طریق تحویل فیزیکی یا تنظیم سند رسمی انجام می‌گیرد.))

*مالکیت واهب: واهب باید مالک مالی باشد که می‌بخشد.

*عین بودن موضوع هبه: مال باید معلوم و معین باشد.

*قصد و رضای طرفین: هر دو طرف باید قصد و رضایت کامل برای انعقاد قرارداد داشته باشند.

*مشروعیت جهت معامله: هدف و انگیزه‌ای که پشت این عقد قرار دارد، باید مشروع و قانونی باشد.

انواع هبه چیست؟

مطابق با مقررات مندرج قانونی، هبه به دو نوع معوض و غیرمعوض تقسیم می گردد:

الف) هبه معوض

هبه معوض نوعی بخشش است که در آن واهب در ازای مالی که میبخشد، عوضی را از متهب دریافت می‌کند. این عوض می‌تواند به صورت مال یا تعهد به انجام عملی مشروع باشد بنابراین در هبه معوض هرچند عنوان عقد هبه دارد اما متهب متعهد می‌شود در مقابل عملی انجام دهد یا مالی را بپردازد.

در اثر دریافت عوض برای عین موهوبه اثر رجوع از هبه محدود می‌شود چراکه واهب در قبال انتقال خود، عوضی دریافت کرده است.

لازم به ذکر است که در هبه معوض، برابری ارزش مال یا خدمت مشروع معوض در برابر هبه، شرط نیست.

ب) هبه غیرمعوض

هبه غیرمعوض به عقدی گفته می شود که در آن، واهب هیچ گونه شرطی را جهت تملیک مال به متهب، تعیین ننموده باشد و مال خود را به طور کامل و بدون هیچ شرط یا عوضی به متهب میبخشد، هبه غیر معوض از رایج‌ترین شکل بخشش است و معمولاً میان خویشاوندان و افراد نزدیک خانواده انجام میپذیرد.

در هبه غیرمعوض واهب می‌تواند تحت شرایط خاصی از هبه رجوع کند.

شرایط واهب و متهب

واهب باید دارای اهلیت کامل برای معامله و تصرف در مال خود باشد.

تاجر ورشکسته به دلیل محدودیت در تصرف اموال خود، نمی‌تواند مالی را به دیگران هبه کند.

در مورد متهب، صرفاً داشتن اهلیت تمتع کافی است، زیرا هبه تملیک رایگان است.

شرایط مال مورد هبه

معلوم و معین بودن

قابلیت نقل و انتقال

متعلق به واهب بودن

دارای ارزش و مالیت بودن

انواع هبه نامه

هبه نامه شفاهی:

هبه شفاهی در صورت رعایت شرایط صحت قرارداد معتبر خواهد بود و در صورت بروز اختلاف اثبات آن دشوار خواهد بود بنابراین توصیه می شود هبه به صورت کتبی منعقد شود.

هبه شفاهی با شهادت دو شاهد مرد و یا یک شاهد مرد و دو شاهد زن قابلیت اثبات دارد.

هبه نامه کتبی:

هبه نامه کتبی نیز در دو نوع عادی و رسمی می باشد:

الف) هبه نامه رسمی : در دفاتر اسناد رسمی تنظیم می شود و مستلزم پرداخت هزینه بر اساس تعرفه دفاتر اسناد رسمی می باشد از مزایای هبه نامه رسمی این است که امکان انکار نسبت به آن وجود ندارد بنابراین توصیه می شود هبه نامه حتما به صورت رسمی منعقد گردد.

ب) هبه نامه عادی : هبه نامه عادی قراردادی است که طرفین بدون مراجعه به دفاتر اسناد رسمی منعقد می نمایند و اگر در تنظیم این سند شرایط قانونی صحت معاملات رعایت شود دارای اعتبار خواهد بود البته امکان انکار نسبت به آن وجود دارد که در این صورت دادگاه توسط کارشناس موضوع را بررسی خواهد کرد.

حق رجوع از هبه

یکی از مهم‌ترین مباحث هبه، حق رجوع است، عقد هبه در زمره عقود جایز است و هر یک از طرفین هر زمان بخواهند می توانند آن را بهم بزنند.. طبق ماده ۸۰۳ قانون مدنی: "واهب می‌تواند در صورتی که عین موهوبه موجود باشد، از هبه رجوع کند"

طبق ماده ی فوق الاشاره واهب می‌تواند تا زمانی که مال موجود است از هبه رجوع کند. رجوع می‌تواند به صورت لفظی یا فعلی (پس گرفتن مال) باشد.

مواردی که رجوع از هبه امکان‌پذیر نیست:

قانونگذار در مواد ۸۰۴ و ۸۰۵ قانون مدنی استثنائاتی را بیان کرده است که در آن‌ها رجوع از هبه امکان‌پذیر نیست:

*زمانی که عین موهوبه از بین رفته باشد.

* اگر واهب یا متهب فوت کنند، واهب یا وراث واهب حسب مورد امکان رجوع نخواهند داشت.

*در صورت ایجاد تغییر یا تصرف در مال موهوبه.

*اگر در مال هبه‌شده حق دیگری ایجاد شود و متهب مال را به دیگری منتقل کرده است

*وقتی هبه معوض باشد و عوض آن پرداخت شده باشد.

* زمانی که بین واهب و متهب رابطه نسبی (پدر، مادر، فرزند) وجود داشته باشد.

طریقه رجوع از هبه

باید بررسی شود که توافق طرفین هبه بوده یا خیر درصورتی که توافق طرفین هبه بود، واهب می تواند از طرق قانونی اقدام به رجوع از هبه و پس گرفتن مال موهبه کند و به ترتیب ذیل عمل نماید:

مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی و ثبت نام در سامانه ثنا.

ارسال اظهارنامه مبنی بر رجوع از هبه برای متهب.

ارائه دادخواست رجوع از هبه به دادگاه حقوقی به انضمام کلیه اسناد و مداک.

دریافت ابلاغیه تعیین دادرسی و حضور در جلسات دادرسی.

آثار حقوقی رجوع از هبه چیست؟

در صورت رجوع، مالکیت به واهب بازمی‌گردد. همچنین رجوع نمی‌تواند موجب بطلان معاملات بعدی شود مگر زمانی که متهب با علم به رجوع، اقداماتی انجام دهد.

اگر در عین موهبه نقص و عیبی ایجاد شده باشد واهب نمی تواند مطالبه ارش یا خسارت را نماید فرقی هم نمی کند که عیب و نقص به وسیله متهب ایجاد شده باشد یا خیر.

در خصوص مالکیت منافع عین موهبه اگر منافع متصل باشد مال واهب و اگر نمائات منفصل باشد مال متهب خواهد بود.

بررسی موارد ابطال و انحلال عقد هبه

جعلی بودن هبه،در صورتی که هبه نامه جعلی باشد و یا در هبه نامه جعل صورت بگیرد هبه نامه باطل خواهد بود.

صوری بودن هبه، زمانی که عقد هبه به صورت صوری واقع شود باطل خواهد بود .

عدم انطباق توافق طرفین، گاهی طرفین هر دو قصد انشا عقد دارند اما ایجاب و قبول با هم منطبق نیست در این صورت هیچ عقدی ایجاد نخواهد شد.

عدم وجود قصد طرفین و رضایت آن ها، برای تحقق پیدا کردن عقد هبه واهب و متهب باید قصد و رضایت داشته باشند بنابراین نمی توان کسی را مجبور کرد که مال خود را به ما هبه کند و یا هبه را قبول نماید.

عدم وجود موضوع معین، موضوع هبه باید به صورت دقیق معلوم و معین باشد به این معنی که واهب متهب و مال موهبه مشخص باشند.

جهت هبه باید مشروع باشد در غیر این صورت هبه باطل خواهد بود برای مثال اگر شخص الف ملکی را به شخص ب هبه کند تا شخص ب مکان فساد و فحشا دایر نماید هبه باطل خواهد بود.

اقاله یا تفاسخ عقد هبه، اقاله به معنی توافق طرفین عقد هبه مبنی بر برهم زدن و از بین بردن عقد و آثار آن می باشد در واقع همان دو اراده ای که عقد هبه را ایجاد کرده اند آن را منحل می نمایند.

تاثیر فوت واهب و متهب در صحت عقد هبه

اگر قبل از قبض مال موهبه ، واهب یا متهب فوت کند هبه باطل می شود.

اگر بعد از قبض مال موهبه ، واهب یا متهب فوت کند هبه باطل نمی شود.

برای تنظیم هبه نامه معتبر چه کنیم:

* تعیین نوع هبه: در قدم اول بهتر است مشخص شود هبه به صورت معوض یا غیرمعوض انجام می‌شود.

*مشخصات طرفین هبه: در هبه‌نامه باید مشخصات و اطلاعات هویتی طرفین قرارداد به‌صورت کامل و دقیق درج شود این اطلاعات به نوعی به شناسایی دقیق طرفین کمک می‌کند و در صورت بروز اختلاف مرجع قانونی می‌تواند هویت طرفین را به‌راحتی تأیید کند.

*درج مشخصات کامل مشخصات مال موهوبه: مشخصات مال موهوبه لازم است به طور دقیق در هبه نامه درج شود، درج اطلاعات از بروز هرگونه اختلاف یا ابهام جلوگیری می‌کند.

*قبض مال موهوبه: از شروط اصلی تحقق هبه قبض و تحویل مال می باشد تا زمانی که مال هبه‌شده به متهب تحویل داده نشود عقد هبه به‌صورت کامل تحقق پیدا نمی کند.

*مشخص کردن تعهدات و وظایف طرفین: واجب است که مشخص شود واهب چه تعهداتی دارد و چه زمانی مال به متهب تحویل داده می‌شود.

*امضای طرفین و شهود: برای جلوگیری از هرگونه انکار یا تردید در آینده باید هر دو طرف (واهب و متهب) هبه ‌نامه را امضا کنند، همچنین حضور حداقل دو شاهد در هبه‌نامه‌های مهم و به‌ویژه هبه‌نامه‌های رسمی توصیه می‌شود.

مراحل ثبت و تنظیم سند هبه در دفترخانه و سند رسمی

ثبت قانونی هبه نیازمند طی مراحل مشخص و رعایت تشریفات قانونی است که در ابتدا باید توافق اولیه بین واهب و متهب صورت گیرد و شرایط هبه مشخص شود.

برای تنظیم سند هبه، مراحل زیر باید به ترتیب انجام شود:

استعلام از اداره ثبت برای اطمینان از عدم وجود موانع قانونی مانند رهن یا وثیقه.

تنظیم سند رسمی در دفاتر اسناد رسمی با درج مشخصات کامل ملک و طرفین.

انتقال قطعی مالکیت به متهب پس از ثبت قرارداد.

مدارک مورد نیاز برای ثبت هبه نامه:

مدارک شناسایی: شناسنامه و کارت ملی هر دو طرف قرارداد

سند مالکیت: برای اثبات مالکیت قانونی واهب بر مال مورد هبة

گواهی عدم بدهی: در مورد املاک، برای اطمینان از نبود تعهدات مالی روی مال

مدارک اثبات رضایت: برای تأیید رضایت واهب

اگر هبه به صورت رسمی ثبت شود پرداخت هزینه‌های مربوطه بر اساس تعرفه دفاتر اسناد رسمی ضروری است. نکته مهم این است که برای اطمینان از اعتبار قانونی هبه تمامی مراحل باید با حضور طرفین در دفترخانه انجام شود.

در نهایت، پس از تکمیل مراحل ثبت و تأیید صحت مدارک، سند رسمی هبة صادر می‌شود که این سند قابل استعلام بوده و از اعتبار قانونی بالایی برخوردار است.

هبه به فرزندان: شرایط و نکات حقوقی

هبه به فرزندان اهمیت ویژه‌ای دارد. در این نوع هبه، پدر یا مادر نمی‌تواند از بخشش خود رجوع کند. و برای اینکه اعتبار هبه به فرزندان، انتقال مال باید در قالب سند رسمی انجام شود تا از اختلافات احتمالی با سایر فرزندان جلوگیری شود.

در واقع، هبه به فرزندان یکی از مستثنیات رجوع از هبه محسوب می‌شود و قانون به منظور حمایت از روابط خانوادگی امکان رجوع از آن را محدود کرده است. با این حال، برای اعتبار این نوع هبه مال باید به تصرف فرزند یا هبه‌گیرنده درآمده باشد.

عقد هبه دارای مزایا و معایبی است که در اینجا به بررسی آن ها می پردازیم:

معایب عقد هبه

-در مواردی که هبه نامه به صورت رسمی تنظیم شود مستلزم پرداخت هزینه در دفتر اسناد رسمی می باشد که ممکن است پرداخت این هزینه برای افرادی به صرفه نباشد و قادر به پرداخت آن نباشند.

-هبه در امور خانوادگی ممکن است باعث بروز اختلاف شود چرا که ممکن است بعضی افراد خانواده با انعقاد عقد هبه صاحب منافع و اموال بیشتری نسبت به بقیه گردند.

-در عقد هبه شرایطی وجود دارد که ممکن است در موارد خاصی که ذکر کردیم امکان رجوع از هبه از بین برود، در نتیجه شاهد واهب نتواند مال خود را پس بگیرد.

مزایای عقد هبه

-از مهم ترین مزایا عقد هبه میتوان به سرعت بالای نقل و انتقال مالکیت از واهب به متهب اشاره کرد، به نوعی در عقد هبه بدون نیاز به معامله‌ای مالی، مالکیت یک مال از شخصی به شخص دیگر منتقل می شود.

- هبه در صورتی که به صورت عادی تنظیم گردد نیاز به پرداخت هزینه سنگینی ندارد و نسبت به عقود دیگر فرآیند ساده تری دارد.

مرجع صالح به رسیدگی دعوای مربوط به عقد هبه چیست؟

در صورتی که مال موهبه غیر منقول باشد برای مثال مال موهبه ملک، زمین باشد دادگاه محل وقوع ملک صالح به رسیدگی است و در غیر این صورت می توان در دادگاه محل وقوع عقد هبه یا در دادگاه محل اقامتگاه خوانده اقامه دعوا نمود.

تفاوت عقد هبه و عقد صلح

از تفاوت‌های مهم میان عقد هبه و عقد صلح همین شرط قبض مال است. هر دو عقد به صورت رایگان و با هدف انتقال مال به دیگری انجام می‌شوند. اما در عقد صلح قبض مال از سوی متصالح شرط نیست و عقد صلح بدون این مرحله نیز کامل می‌شود. درصورتی که عقد هبه، تا زمانی که متهب مال را قبض نکند عقد به مرحله نهایی نمی‌رسد و مال همچنان تحت مالکیت واهب قرار خواهد داشت.

تفاوت عقد هبه با عقد بیع

در عقد بیع فروشنده مال خود را در مقابل دریافت مبلغی به خریدارواگذار می‌کند لازم به ذکر است که بیع به عنوان یک عقد معوض تعریف می‌شود به عبارتی برای انتقال مال بهایی پرداخت می‌شود. اما در عقد هبه انتقال مالکیت به صورت رایگان انجام می‌شود و واهب بدون دریافت هیچ عوضی، مال را به متهب می‌بخشد.

تفاوت هبه با ابراء

هبه و ابراء هر دو مرتبط با بخشش هستند اما تفاوت های اساسی با یکدیگر دارند، ابراء یکی از راه‌های اسقاط تعهدات است و به معنای بخشش بدهی توسط طلبکار است و فقط به دیون و تعهدات مالی مربوط می‌شود به عبارتی شخص طلبکار از حق دریافت بدهی خود صرف‌نظر کرده و بدهکار را از تعهد پرداخت بری می‌کند در حالی که هبه برخلاف ابراء که فقط به دیون مربوط است شامل انتقال مالکیت یک مال ملموس و عینی است.

تفاوت هبه و صدقه

صدقه نیز به معنای بخشش مال از سمت مالک به فرد دیگری است اما تفاوت های مهمی با عقد هبه دارد و بخشش مال به نیازمندان و فقراء با هدف نزدیکی به خدا و کسب رضایت الهی است اما در هبه متهب نیازمند نیست و هدف از این بخشش میتواند دلایل مختلفی از جمله دلایل شخصی، عاطفی و یا خانوادگی باشد، همچنین در صدقه امکان رجوع وجود ندارد در صورتی که در هبه امکان رجوع فذاهم است مگر در موارد استثنائی.

در نتیجه

هبه در عین سادگی عقدی با آثار حقوقی پیچیده است و چالش‌های اثبات، قبض صوری و رجوع از هبه همچنان محل اختلاف میان محاکم و نظریه‌پردازان حقوقی است. همچنین هبه چون یکی از عقود رایج در روابط خانوادگی و حتی تجاری است که اگر با دقت انجام نشود، می‌تواند منشأ اختلافات حقوقی بسیاری شود.

بررسی رویه‌های قضایی هبه در حقوق ایران

ماهیت عقد هبه و شرط قبض

بر اساس رأی وحدت رویه و آرای متعدد دیوان عالی کشور

صرف تنظیم سند هبه، بدون آنکه مال مورد هبه تحویل متهب داده شود، موجب انتقال مالکیت نیست.

(رأی دیوان عالی کشور - شعبه ۳۴، شماره ۳۸۱-۱۳۹۲)

تمایز هبه واقعی و صوری

رویه قضایی غالب بر آن است که هبه صوری یا قصد پوششی فاقد اثر قانونی است. به بیان دیگر، اگر هدف واقعی انتقال نباشد (مثلاً فرار از دین)، عقد باطل است.

چنانچه دادگاه احراز نماید هدف از عقد هبه انتقال واقعی نبوده بلکه برای جلوگیری از توقیف مال صورت گرفته است، عقد فاقد اثر تملیکی است.

(رأی شعبه ۲۶ دادگاه تجدیدنظر تهران، شماره ۸۶۷-۱۳۹۸

هبه بین زوجین و حق رجوع

پرچالش‌ترین حوزه‌ی هبه در ایران، هبه بین همسران است.

دیوان عالی کشور در آرای متعددی تصریح کرده در هبه‌ای که بین زن و شوهر صورت گرفته باشد، اصل بر غیرقابل رجوع بودن است؛ مگر آنکه هبه به‌صورت معوض بوده و عوض ادا نشده باشد.

(رأی شماره ۵۹۹ – هیأت عمومی دیوان عالی کشور، ۱۳۷۶

رجوع از هبه و شرایط آن

در عمل، مهم‌ترین اختلاف بین محاکم در نحوه و شیوه‌ی رجوع از هبه است.

قانون تصریحی در مورد شکل رجوع ندارد؛ لذا دادگاه‌ها گاه رجوع شفاهی را نیز کافی می‌دانند.

رجوع از هبه با هر لفظ یا فعلی که دلالت بر آن کند واقع می‌شود؛ اعم از اینکه کتبی یا شفاهی باشد.

(رأی شماره ۸۸۰ – شعبه ۲۳ دیوان عالی کشور، ۱۳۹۵)

در مواردی که مال غیرمنقول باشد و در دفتر اسناد رسمی ثبت شده باشد.

رجوع از هبه‌ی اموال غیرمنقول تنها با تنظیم سند رسمی رجوع معتبر است.

(رأی شعبه ۴۶ دادگاه تجدیدنظر تهران، ۱۳۹۹)

با توجه به موارد فوق الاشاره رویه قضایی ایران در زمینه‌ی هبه سعی در حفظ اصالت عقد دارد و از سوی دیگر در جهت جلوگیری از سوءاستفاده‌ها و صوری‌سازی به‌ سمت تشریفاتی شدن عقد حرکت کرده است.

نویسنده و تنظیم کننده: نازنین نیرومند

Powered by Froala Editor

بررسی هبه در قانون مدنی ایران و چالش‌های حقوقی ناشی از آن